Bewegende Beelden Festival, 11 April 2010

printversie

Alex Peltekian is algemeen directeur van Stichting Penta, een overkoepelende organisatie van twaalf basisscholen in Hoorn, gastdocent op Nijenrode en bestuurslid van onder andere Internationale Onderwijs Ontwikkeling. Peltekian heeft diverse jaren in de orthopedagogiek gewerkt. Is een tiental jaren ondernemer op Terschelling geweest en is in 1995 als zakelijk directeur ad interim betrokken geweest bij het oprichten van het ‘nieuwe’ Oerolfestival, na bijna faillissement in 1994. Hij is daarna nog een aantal jaren bestuurslid van Oerol geweest. Peltekians kracht is zijn ‘never ending’ optimisme en zijn vermogen mensen te inspireren door ze op een andere manier naar de werkelijkheid te leren kijken, en daarmee dan ook aan de slag te gaan.

Door Adriaan de Man

Veranderingen à la Copernicus

Volgens Peltekian zijn perceptieveranderingen de mooiste veranderingen, die kosten namelijk geen energie. Hij gebruikt daarbij als leidraad in zijn verhaal het voorbeeld van de ontdekking van Copernicus. Peltekian: ‘Stel jij zit op het strand, je kijkt naar de zon, geniet van die zon, en je denkt dat de zon om de aarde draait. En dan kom ik langs, tik op je schouder en zeg: “Niet schrikken, blijf rustig zitten, en blijf doen wat je doet”, namelijk genieten. “Alleen de situatie is anders dan je denkt. Maar vooral niet veranderen. Alleen de perceptie verandert.” “Wij (de aarde) draaien om de zon. Maar blijf vooral genieten van de zon.”’

Peltekian ziet het als zijn taak, als algemeen directeur bij Stichting Penta en in het gehele onderwijsveld, een perceptieverandering teweeg te brengen, en mensen te inspireren en in beweging te krijgen. Zijn aanpak om dat te bereiken zit vooral in op het oog ‘kleine’ veranderingen.

Bij het directeurenoverleg van Stichting Penta heeft hij het ‘klassieke’ vergadermodel afgeschaft. Er worden geen notulen en mededelingen tijdens de vergadering meer besproken. Wanneer mensen daar opmerkingen over hebben kunnen ze dat digitaal doen. Peltekian: ”We houden daardoor tijd over voor het bespreken van de zaken die er werkelijk toedoen!” Daarnaast vindt hij het belangrijk dat er een aangename sfeer is tijdens die vergaderingen. Hij zorgt ervoor dat er tijd wordt genomen voor de mensen en er contact ontstaat. De goede en slechte ‘practises’ worden gedeeld. Pas aan het einde van de vergadering komen de zakelijke vragen. Peltekian, lachend: “Daar is dus niet genoeg tijd voor om die te bespreken. Dat is de omdraaiing.” Vroeger werden alleen de zakelijke, operationele vragen besproken en was er geen tijd voor de verdieping en inspiratie. Nu is het andersom en is er geen tijd meer voor het bespreken van zakelijk geneuzel.

Een tijdje geleden werd een directieoverleg afgelast omdat ik als voorzitter was verhinderd. Een aantal directeuren wilde toch bij elkaar komen. Bij de mensen van oude stempel in de organisatie ontstond er lichte paniek. Ik vond het fantastisch dat die directeuren zelf in beweging kwamen omdat ze bepaalde zaken met elkaar wilden bespreken.”

Meer ondernemerschap in het onderwijs

Een van Peltekian’s doelen is de mensen in het onderwijs in het algemeen en bij de scholen van Stichting Penta in het bijzonder, op een andere manier naar hun rol als professional te leren kijken. Hij illustreert dit met een voorbeeld van een school bij Penta. Die heeft 500 leerlingen en per jaar gaat daar alleen al 1,2 miljoen euro aan loonsom om. De directeur van die school ziet zichzelf als onderwijsman. Peltekian wil hem wat anders zien. Hij vroeg hem of hij wist dat er 1,2 miljoen euro –alleen al aan loonsom - per jaar in zijn school omgaat? Dat wist hij niet, hij is immers onderwijsman. Peltekian: “Als hij een keer per jaar uit eten gaat met zijn team, dan roept hij ‘royaal’, ik betaal de drankjes. Dat bedrag voor dat diner is natuurlijk niets vergeleken met die 1,2 miljoen.” Peltekian: “Ook hier verandert er niets voor de school als die directeur het gehele diner voor zijn rekening neemt, maar zijn team krijgt wel het idee dat zij meer gewaardeerd worden. Die schooldirecteur moet zich eigenlijk vergelijken met een directeur van een middelgroot bedrijf, en zich ook zo gaan gedragen. De mensen in de klas gaan zich ook pas als ‘professional’ gedragen als ze zo worden aangesproken. Het zijn allemaal HBO’ers! In het bedrijfsleven zouden ze zeggen, we hebben een kennisintensief bedrijf. Maar zo zien zij zichzelf niet. Als je wilt dat mensen zich als HBO’ers gaan gedragen moet je ze ook zo aanspreken. Daar schort het nog aan in het onderwijs. Het wordt ook leuker om er op een andere manier naar te kijken. ”

Je moet het goede wel willen zien

Peltekian is opgegroeid in Den Haag en is daar 30 jaar later voor zijn werk weer teruggekomen. Een jaar lang reisde hij met lijn 3 van het Centraal Station naar de school in Kijkduin, waarvan hij directeur was. Iedere ochtend heen en iedere avond terug. Omdat lijn 3 zo’n beetje door alle verschillende wijken van Den Haag rijdt, kreeg Peltekian een goed beeld van het huidige Den Haag. Wat hem opviel na die 30 jaar, is dat er eigenlijk niets veranderd is.

Tijdens zo’n dagelijkse tramreis ziet hij een mevrouw met een kinderwagen die door een Marokkaanse jongen wordt geholpen. Zijn eerste reflex is; zou hij haar portemonnee jatten? Drie haltes verder stappen twee oude mensen op. Een echte Hagenees, met matje en tatoeages, staat gewoon op voor die mensen. Die oude mensen mopperen tegen elkaar dat dit wel toevallig is, want anders gebeurt het nooit. Peltekian: “Niet wat is het fijn dat die man opstaat, maar vroeger was het beter, toen stond iedereen op voor een oudere.” Iedere dag, een jaar lang, zag Peltekian dit soort taferelen in de tram. Las hij weer in de krant dat Wehkamp niet meer bezorgt in de Schilderswijk, en dacht dit is een déjà vu, want 30 jaar geleden stonden dezelfde berichten over de Schilderswijk in de krant. Alleen toen woonden er witte mensen in de Schilderswijk. Volgens hem is er helemaal niets veranderd sinds 30 jaar geleden, hooguit de kleur. Peltekian: “Mensen met allerlei verschillende achtergronden staan nog steeds op in de tram, en helpen anderen. Zitten er twee zwarte kids voor me in de tram, ze zien er niet uit, maar voeren wel filosofische gesprekken. Je moet het wel willen zien en benoemen.”

Voor Peltekian is het een sport om het goede in mensen en zaken te zien. Dat moet je volgens hem wel in je hebben, maar ook uitdragen als je veranderingen wil. En daar wringt een beetje onze calvinistische cultuur.

Peltekian: “Er is ooit een onderzoek gedaan naar de verschillen in sterfte en leeftijd tussen Fransen en Nederlanders. Uit dat onderzoek bleek dat het sterftecijfer procentueel gelijk is. Fransen en Nederlanders leven niet gezonder of ongezonder. Maar Fransen gaan vooral dood aan verkeersongelukken en leverziekten. Terwijl Nederlanders vooral dood gaan aan ‘calvinistische’ ziekten als hart- en vaatziekten”. Peltekian: “De Fransen leven niet langer, maar wel leuker. Als je dan toch al op gelijke leeftijd doodgaat kun je dan niet beter doodgaan al feestvierend en drinkend in plaats van mopperend en zeurend?”

Toekomst van Nederland

In zijn gastcollege op Nijenrode eindigt hij met de boodschap kijk eerst wat je wil, daarna wat je kan en dan wat je mag, en in die volgorde. Vanuit het idee dat 90% van de mensheid zich al (goed) gedraagt vindt Peltekian het raar dat we zoveel afspraken en regels maken om die mensheid in het gareel te houden. Dat is pure overkill omdat die mensen toch al keurig doen wat ze moeten doen. Volgens hem kunnen we dan ook beter regels en maatregelen maken om de mensen wat losser te maken.

Peltekian: “Als we nu eens niet meer inzetten op iedereen in het gareel houden, maar energie zetten op mensen los te maken en creativiteit aan te wakkeren. De burgers houden zichzelf wel in het gareel vanwege hun verantwoordelijkheidsgevoel.”

Peltekian: “Je moet wel een positief mensbeeld hebben om te kunnen loslaten en vertrouwen dat mensen toch wel de goede dingen doen. Als je dat niet hebt schijt je in je broek. Daar heb je lef voor nodig omdat voor elkaar te krijgen.”

Ook als persoon heb je lef nodig. Peltekian draagt op zijn werk een vlinderstrik. Privé doet hij dat meestal niet. Hij ziet zijn rol als leider vooral als rolmodel. Je draagt iets uit en dat doet hij ook met zijn kleding. Vrolijkheid, lef hebben om anders te zijn. Het risico nemend dat de anderen hem, vanwege die strik, een pias vinden. Voor Peltekian moet het leven en zijn werk leuk zijn. Als het niet meer leuk is gaat hij weg. Dat is niet typisch Nederlands om weg te gaan bij je werk als het niet meer leuk is. Typisch Nederlands is of je werk voldoende oplevert of verdient. Peltekian wil graag inspirerend zijn en mensen het gevoel geven dat ze er toedoen.

Nederland ontbreekt het aan inspirerende leiders met een visie, aldus Peltekian. We hebben het er met zijn allen wel over, maar wat hem vooral opvalt is dat we het er meer over hebben dan iets doen. Hij heeft zijn eigen mantra die als tekst op zijn mobiel staat: ‘je doet dingen door ze te doen’. Peltekian: “Als ik de professionals die voor de klas staan niet het idee kan geven dat ze een professional zijn, dan stap ik op. Dan doe ik er blijkbaar niet meer toe. Ik geloof daar heilig in.” Hij wil graag een experiment starten waarin de leerkracht, als professional, een professionele relatie aangaat met zijn directeur. “Gezamenlijk maken zij een overeenkomst waarbij ze afspreken wat ze dat jaar gaan doen en iedere maand stuurt die professional een factuur aan zijn directeur voor zijn verrichte diensten, in plaats van hoe het nu gaat waar de leerkracht automatisch een salaris krijgt en niet of nauwelijks praat over de professionele relatie.” Op zijn vorige school gaf hij al zijn leerkrachten visitekaartjes. Bijna de hele wereld heeft visitekaartjes maar leerkrachten niet. Ze wisten eerst ook niet zo goed wat ze met die visitekaartjes aan moesten, aldus Peltekian. Zijn idee was dat je door het geven van een visitekaartje aan ouders bij een voortgangsgesprek, als leerkracht laat zien dat je een professional bent. Nustaat de positie van de leerkracht behoorlijk laag in aanzien. Die kleine dingen hebben volgens Peltekian een enorme impact op het denken. Mensen belonen voor hun professionaliteit. Ze vooral laten doen waar ze goed in zijn, maar laat het er anders uitzien: dat is ook weer verandering van perceptie.

Anders kunnen kijken naar de werkelijkheid

Peltekian krijgt veel kritiek van vakbroeders, maar ook lof, dat hij à la Copernicus met zijn missie, zijn vakgenoten vertelt dat ze hun perceptie moeten wijzigen. Hij is er net als Copernicus van overtuigd dat de aarde om de zon draait Daardoor kan hij ook niet anders meer. Hij weet dat het zo is. Het is niet alleen maar positief denken maar ook out-of-the-box kunnen denken.

Een mooi voorbeeld van het anders kunnen kijken naar de werkelijkheid vindt Peltekian het boek Freakonomics van Steven Levitt. In het boek worden onder andere de oorzaken onderzocht van het teruglopen van de criminaliteit met 40% tijdens het bestuur van Giuliani in New York. Iedereen denkt dat het zero-tolerance beleid daarvoor de reden. In andere steden in de VS waar zero-tolerance beleid werd gevoerd bleek de criminaliteit maar met 6% terug te lopen. Levitt heeft nader onderzoek gedaan en de werkelijke reden voor het teruglopen van de criminaliteit in New York blijkt te zijn dat veel (zwarte) meisjes in de jaren 80 in New York ongewenste zwangerschappen mochten laten afbreken, waardoor er nu verhoudingsgewijs minder kansarme jongeren op straat zijn die rotzooi uithalen. Peltekian: “Terwijl bijna iedereen nog denkt dat alleen het zero-tolerance goed is voor een gigantische daling van de criminaliteit.” Het omgekeerde is, volgens Peltekian, gebeurd met de val van Ceaucescu. Als een van de weinige communistische staten was in Roemenië abortus verboden. Vrouwen werden zelfs gecontroleerd op menstruatie en gebruik van voorbehoedsmiddelen. Peltekian: “Ceaucescu droomde van een Groot-Roemenië en daarvoor had hij veel mensen nodig. Het frappante is dat hij eigenlijk omver is geworpen door zijn ‘eigen’ jeugd. Zij zijn voor een groot deel aanstichter geweest van de Roemeense revolutie doordat zij hem ‘als rebelse jongeren’ letterlijk wegfloten bij zijn laatste manifestatie, en daarmee het startsein gaven voor de revolutie.”

Een stap achteruit om drie stappen vooruit te maken

Peltekian heeft goede moed voor de toekomst. In zijn ogen zijn we klaar om naar een volgende fase te gaan, één van de kenmerken daarvan is dat we nu even terug willen naar controle. Hij maakt de vergelijking met het kind dat even terug gaat naar broekplassen om een week later drie stappen vooruit te gaan. Het broekplassen hebben ze even nodig om die stap naar het onbekende te maken, het is weliswaar niet aangenaam, maar wel bekend. Peltekian: “Misschien hebben we als Nederlandse samenleving ook even deze ‘vervelende’ fase met allerlei regels nodig (het is bekend en veilig) om die volgende stap te kunnen maken waarin veel meer vrije ruimte voor mensen is. Voor veel mensen lijkt het dat we aan de vooravond staan van chaos, ik heb het idee dat we aan de vooravond van autonomie van mensen staan en dat we daarmee een volwassen maatschappij aan het worden zijn.”

• 'Adriaan schreef op vrijdag 19 januari . . .' (Machteld Lammens)
• 'Graag argumenten, Machteld . . .' (Adriaan)
• 'Is deze meneer lid van een enge . . .' (Machteld Lammens)
• 'Mooi artikel en het spreekt me . . .' (Thea Rentenaar, Trent Consult&Coaching, trentcc@planet.nl)
• Bekijk alle reacties