printversie

DE SLEUTEL VAN NIJMEGEN

Nijmegen 2000 jaar

In 2005 heeft Nijmegen haar 2000 jarig bestaan gevierd onder het motto: “2000 jaar leven, 1900 jaar stad”. Nijmegen is daarmee de oudste stad van ons land. Een stad met een lange en rijke geschiedenis. Nijmegen heeft de afgelopen jaren een bijzondere ontwikkeling doorgemaakt. Een ontwikkeling die past in de bewegingen die we in de samenleving zien, maar toch een geheel eigen kleur heeft.

Hoge ambities

Het Gemeentebestuur heeft de afgelopen jaren scherpe ambities ingezet: ambities en verlangens naar een andere wijze van besturen, werken en dienstverlenen. Deze zijn in 2002 vertaald in het Coalitieakkoord: “Sterke wijken, sociale stad”. Met dit akkoord zijn voor het eerst in de geschiedenis van de stad de drie linkse politieke partijen deel gaan uitmaken van het stadsbestuur: PvdA, Groenlinks en de SP. In het nieuwe akkoord: “Bruggen bouwen aan de Waal” van dit jaar heeft dezelfde coalitie deze ambities opnieuw vormgegeven en nader toegespitst. Vier jaar geleden waren er drie vernieuwende hoofdopgaven:

• Wijkgerichte aanpak: dichtbij en met de mensen

• Iedereen doet mee: het bestuur richt zich op álle burgers

• Een kwalitatief goede leef- en werkomgeving

In 2006 zijn de ambities verder toegespitst op de ongedeelde stad. Bruggen bouwen en verbindingen leggen tussen de verschillende werelden, tussen de verschillende groepen burgers, staat voorop.

De afgelopen jaren is hard gewerkt aan de realisering van de grote ambities. Daarbij hebben we gemerkt hoe moeilijk het is om een omslag te maken. Een omslag naar een andere manier van besturen: het college niet meer als beslisser aan het eind van het traject, maar vooraf sturend en de weg wijzend. Een omslag in manier van werken: niet meer denken te weten wat goed is voor de burger, maar aandacht voor wat de burger vraagt. En een omslag in de verhouding met de stad: niet meer alleen vanuit het stadhuis besturen, maar naar buiten en in gesprek gaan met de burgers.

Resultaten

Er is de afgelopen jaren veel bereikt. De burgers in de stad zijn stap voor stap ook daadwerkelijk bereikt, in plaats van grootse plannen zijn ontelbare kleinere verbeteringen en aanpassingen aangebracht, overigens zonder ook de toekomst van de stad op langere termijn te veronachtzamen. Dat laatste komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in de bouw van een nieuw stadsdeel in Nijmegen Noord en het onder meer via een tweede verbinding over de Waal werken aan de bereikbaarheid van de stad.

Toch viel mij op dat veel vernieuwingen niet bereikt zijn door krachtige sturing van bovenaf. De mooiste dingen worden in Nijmegen bijna onopvallend gemaakt, daar waar burgers, bestuurders en/of ambtenaren elkaar weten te vinden en de ruimte voelen en nemen om iets tot stand te brengen. Hoe werkt dat nou eigenlijk in Nijmegen?

De cultuur van de gemeentelijke organisatie

Om de hoge ambities van het gemeentebestuur te realiseren is het nodig dat de wijze waarop het gemeentebestuur bestuurt aansluit bij de cultuur van de stad. De cultuur van Nijmegen is niet zonder meer vergelijkbaar met die in de rest van Nederland. Nijmegen wordt ook wel “de noordelijkste stad van het zuiden” genoemd. En dat geeft een eigen kleur.

Een aantal essentiële kenmerken tekent de cultuur van de gemeente Nijmegen:

- Gastvrij en hartelijk

- Vriendelijk met als keerzijde niet altijd eerlijk kunnen zijn

- Individuele openheid en collectieve geslotenheid

- Gebrek aan onderlinge verbinding en autonomie

- Vrijzinnig

- Geen bestuurlijk middelpunt en antiautoritair

- Intellectualisme en kwaliteit door inspiratie

Overigens moet bedacht worden dat elke cultuuranalyse zich soms zal uitdrukken in algemeenheden en dat er veel overeenkomsten zijn tussen de verschillende Nederlandse gemeenten. Dus oordeel ook vooral zelf.

Zoektocht naar de Nijmeegse cultuur en de sleutel van Nijmegen

Om tot een effectiever bestuur van de stad te komen hebben we actief geprobeerd om meer te begrijpen van de Nijmeegse cultuur. Vragen die in dit verband voor mij centraal hebben gestaan zijn: ‘Hoe kunnen we nog effectiever zijn?’ en ‘Hoe krijgen we de mensen echt betrokken bij en geïnspireerd voor onze plannen?’ Kortom: ‘Wat is de echte sleutel die past op de cultuur van Nijmegen?’

Als onderdeel van de zoektocht de Nijmeegse cultuur beter te begrijpen hebben we deze vragen diepgaander proberen te beantwoorden vanuit de geschiedenis en eigenheid van de stad Nijmegen. Samen met het ITIP, School voor Leven en Werk, is een onderzoek uitgevoerd naar de “Sleutel van Nijmegen”.

Onze conclusie is dat alles wat in Nijmegen vanuit macht wordt ingezet geen of weinig kans van slagen heeft. Een ‘machthebber’ die bepaalt wat goed is voor de burgers en de stad krijgt onvoldoende steun om zijn plannen te realiseren. In Nijmegen past een extreme bottom-up benadering, waarbij het bestuur zich vooral richt op het scheppen van de juiste condities voor ontwikkeling en zo lang mogelijk wacht met het vastleggen van deze ontwikkeling in besluiten of regels. Eigenlijk gaat het er om dat er een cultuur gaat komen, waarin men leert samen te werken en tot het einde toe met elkaar in gesprek te zijn..

Een voorbeeld

Een mooi voorbeeld is de ontwikkelingen op het Hessenbergterrein, een door de verhuizing van de regionale krant De Gelderlander in 1991 vrijgekomen terrein in de binnenstad. Om tot een plan te komen is besloten te werken volgens de regels van Europan; een Europese architectuurwedstrijd. Hoe werkt Europan? Het is heel simpel. Als er een beschikbaar bouwterrein is worden jonge veelbelovende Europese architecten uitgenodigd om voor dat stuk grond een plan te maken. Een jury kiest de winnaar, die het gebouw mag realiseren. 1e paal; pannenbier; oplevering; champagne! Zo gaat het overal in Europa; behalve in Nijmegen. Want er kwamen zulke goede ontwerpen binnen dat de jury twee winnaars aanwees. De Gemeenteraad heeft de knoop doorgehakt en het woningbouwplan Flash Gordon, van Winfried van Zeeland, als winnaar aangewezen.

Maar zo werkt het niet in Nijmegen. Het is nu 2007 en de locatie is nog steeds dezelfde grote zandbak als toen. Enkele jaren geleden is het plan Flash Gordon naar de prullenbak verwezen en is er een nieuw ontwerpproces gestart, maar nu met alle betrokkenen aan tafel. Het ziet er naar uit dat het nu wel gaat slagen en binnenkort de eerste paal de grond in gaat. Flash Gordon was een plan zonder interactie met burgers, de herstart voor de invulling van de Hessenberg is dat wel (Burgerjaarverslag 2002). Zo’n zelfde verhaal kan er worden geschreven over de besluitvorming rondom de Kabeltram, een openbaar vervoer verbinding met Nijmegen-Noord, aan kabels over de Waal. Ook dit project stierf een roemloze dood.

Een voorbeeld van een wel geslaagd project, dat veel omzichtiger is aangepakt is de realisatie van de Marikenstraat. Kleinschalig, passend in het weefsel van de stad en aansluitend aan de geschiedenis van dat deel van de stad.

Veranderingen in onze omgeving

Er bestaat een gezegde: De problemen van vandaag kunnen we niet oplossen met de oplossingen van gisteren. Het is zaak een goed antwoord te vinden op de vragen die op ons afkomen. Een nieuwe wereld dient zich aan. Een wereld waarin de wereld een geheel is geworden, grenzen aan betekenis hebben ingeboet, communicatie virtueel en razendsnel plaatsvindt en ontwikkelingen in een deel van de wereld van invloed is op de rest van de wereld. De vragen die op ons afkomen zijn niet meer dezelfde als 20 jaar geleden. De roep om transparantie en verantwoording zal alleen maar sterker worden. Het gemeentebestuur richt zich dan ook steeds meer op de vragen van burgers, ondernemers en instellingen.

En is onze gemeente in staat het antwoord te vinden op deze veranderingen? Krijgen vernieuwers voldoende ruimte en kan een grote organisaties, die de gemeente Nijmegen is, deze vernieuwers eigenlijk wel ondersteunen en bijstaan in hun zoektocht naar vernieuwing van de stad en het bestuur? Want je kunt wel weten wat er anders moet, maar ook daadwerkelijk deze veranderingen toepassen is iets geheel anders.

Een eerste beeld van Nijmegen

Het beeld van Nijmegen wordt op de eerste plaats gedomineerd door haar hoogteligging en het reliëf. Vooral van de zijde van de rivier is dit goed te zien. Juist door die hoogteligging is Nijmegen vanaf de Romeinse en misschien zelfs Bataafse tijd van groot strategisch belang geweest. Dat strategische belang heeft er voor gezorgd dat Nijmegen vanaf de Romeinse tijd tot ver in de 19e eeuw een garnizoensstad is geweest.

Als je goed kijkt naar de stadskaart van het oude Nijmegen, zie je de contouren van het stadsplan, waar Nijmegen meer dan 500 jaar door gekenmerkt is, voordat het naar buiten toe explodeerde tot het huidige Nijmegen. Je zou er twee krachtige symbolen in kunnen zien:

• Vanuit het achterland, vanuit de beschermende stuwwal waar Nijmegen op gebouwd is, zie je vanuit de hoogte iets wat heel erg veel lijkt op een hart, een vol, kloppend hart.

• Vanuit de rivier, die zowel gezien kan worden als de levensstroom, de energiebron van Nijmegen, als de route waarlangs de vreemde machten en volkeren kwamen, zie je de vorm van een legerhelm.

Uit de veelheid van gezichten, die zo kenmerkend is voor Nijmegen, zijn dat wellicht de twee belangrijkste, meest bepalende gezichten. Het gezicht van de hartelijkheid, de gastvrijheid, de tot ontspanning uitnodigende zijnskwaliteit, die door de eeuwen heen in de stad aanwezig is geweest. Een gezicht dat nauw verbonden is met haar unieke, natuurlijke.

En daarnaast het even zo nadrukkelijke gezicht van de macht, van aanval en verdediging, van veroveren en veroverd kunnen worden. Een plek die aantrekkelijk is niet zozeer om haar schoonheid, haar zijnskwaliteit, maar om haar strategische mogelijkheden in het wereldse spel om de macht en de doorgaande menselijke en politieke fixatie op het eigen belang.

Gebruik en misbruik in het spel van de macht

Door de geschiedenis heen is Nijmegen door Jan en alleman, door de ene na de andere machthebber gebruikt en misbruikt om haar strategische ligging. Hierbij was de macht die Nijmegen zelf nog kon uit oefenen, er bovenal een van verzet, en waar mogelijk het ten eigen bate uitspelen van de ene machthebber ten opzichte van de andere.

Nijmegen is stelselmatig gebruikt en vaak ook misbruikt en onderdrukt door ‘vreemde’ machten en krachten: door de Romeinen, Het Duitse Keizerrijk, de Republiek der Nederlanden, de Protestantse minderheid, de Katholieke, intellectuele elite, de bovenstad... Als het geluk had, dan bracht die vreemde heerser ook groei, welvaart en specifieke voorrechten met zich mee. Dan kreeg het een min of meer centrale positie in het geheel van de overheerser en had Nijmegen er zelf ook baat bij (Romeinen, Duitse Keizerrijk). Als het echter pech had, dan werd het gedegradeerd tot een grenspost en verdedigingswerk voor een elders gelegen machts- en welvaartscentrum (Republiek der Nederlanden, de Hollandse steden).

De trauma’s die zo opgelopen zijn, hebben een groot stempel gedrukt op de psyche van de stad. Het laatste grote dieptepunt is de verkwanseling van de middeleeuwse benedenstad, aan de moderniteit, nota bene in een stad waar nog geen paar jaar daarvoor al zoveel historie was weggevaagd ten gevolge van het vergissingsbombardement van de geallieerden.

Een cultuur van openlijk en stil verzet

Waar je zo aantrekkelijk bent voor machtsgebruik en misbruik, leer je de taal en het spel van de macht als geen ander. Je leert dat macht bepalend is. Eigen macht, onafhankelijkheid, vrijheid en autonomie, worden het hoogste goed. Begerenswaardig zijn geeft zelf natuurlijk ook een gevoel van macht. Begerenswaardig zijn voor meerdere partijen, geeft de mogelijkheid partijen tegen elkaar uit te spelen. In termen van macht zal wat onderligt vroeg of laat bovenkomen, het zal onvermijdelijk gebeuren. Wat onderligt zal bovenkomen, je zou deze waarheid ook het credo van Nijmegen kunnen noemen. Wat onderlag kwam in de Nijmeegse geschiedenis inderdaad altijd wel weer boven te liggen en als het boven kwam te liggen, rekende het ook af met het verleden.

Het verklaart de radicaliteit in de genen van Nijmegen, die in de moderne tijd het meest tot uitdrukking kwam in de Piersonrellen, de zwaarste krakersrellen die ons land heeft gekend. Het verklaart het gebrek aan respect voor autoriteit en voor elite, voor compromis en voor het aansluiten bij de ander. Het verklaart ook hoe in rechtse tijden Nijmegen links was en bleef, en zelfs de Geuzennaam Havanna aan de Waal kreeg toebedeeld. Nijmegen, de stad ook waar de moeder is geboren van Karl Marx, de grootste revolutionair die onze wereldgeschiedenis gekend heeft.

De underdog zijn, het behoren tot de onderkant, het kleiner en minder zijn, doet het uiterst goed in Nijmegen. Er is op dit moment in Nederland geen stad die beter zorgt voor haar onderlaag. Waar in Nederland kan je voor zo weinig geld wonen op een absolute toplocatie in een historische binnenstad? Slechts wie uit de onderlaag komt of daarmee geassocieerd wordt, maakt in Nijmegen kans om gevolgd en geaccepteerd te worden. Burgemeester Ien Dales was zo iemand: volks, onaangepast, zonder standsbesef; een Nijmeegse heldin. Subversief zijn, als het kan openlijk, als het niet kan onder de grond. Laten merken dat jij er ook nog bent en dat ze niet moeten denken dat jij je wel voor hun karretje laat spannen, zijn kenmerkende aspecten van de Nijmeegse cultuur.

Nijmegen geeft zichzelf aan geen macht buiten haarzelf

Nijmegen zorgt er voor nooit ergens bij te horen. Naar de één toont het het ene gezicht, naar de ander het andere, precies zoals het haar uit komt. Je krijgt haar niet te pakken, terwijl er tegelijkertijd de hele tijd achter het gezicht van de macht het hart klopt en je de uitstraling voelt van haar hartelijkheid en haar schoonheid. Een schoonheid overigens, die doordat je er slechts glimpjes van te zien krijgt, misschien wel mooier is dan de openlijke schoonheid van een stad als Amsterdam.

Hoe is dit typisch Nijmeegse cultuurpatroon in haar geschiedenis geworteld en hoe heeft dit patroon zich in de loop der tijd in Nijmegen uitgedrukt?

De oorsprong van de stad en de Bataafse opstand

Nijmegen dankt haar stad-zijn aan de Romeinen, die hier een garnizoensplaats hebben opgericht, de Bataven in ‘dienst’ namen en in ruil daarvoor hen privileges gaven en voor hen een eigen stad bouwden, Oppidum Batavorum: ‘van’ de Romeinen, ‘voor’ de Bataven.

Dat werkte een tijdje goed: ofschoon overheerst door de Romeinen, trokken de Bataven voornamelijk voordelen uit de situatie. Het was een goede deal voor beide partijen. Maar toen na de dood van Nero, Rome in burgeroorlog kwam en de ene heerser na de andere zich aandiende, en de gelegerde Romeinen de Bataven meer en meer uit begonnen te buiten, veranderde het tij en kwam de Bataafse bevolking in opstand.

Deze eerste opstand is op zich zelf al interessant, maar nog interessanter is dat dit verhaal van de Bataafse Opstand, deze mythe, misschien wel het belangrijkste exportproduct geworden is van Nijmegen. Vanaf de 17de eeuw is deze mythe het voertuig geworden voor ons nationale zelfbewustzijn, met als historisch hoogtepunt de uitroeping van Nederland tot ‘Bataafse republiek’ in 1795. In hun Bataafse euforie (helemaal passend binnen het Nijmeegse karma van machtsmisbruik) kregen de Hollandse machthebbers de wetenschappers zelf zo ver te verklaren dat Oppidum Batavorum niet aan de Nijmeegse Waal lag, maar in het hart van Holland! In ieder geval heeft Nijmegen een mythe geleverd die aan de wieg heeft gelegen van onze huidige staat. Deze mythe is overigens in diezelfde tijd zelfs tot in Indonesië (Batavia) door geëxporteerd!

Het wapen van Nijmegen

Een voor de cultuur van Nijmegen uitermate kenmerkend gegeven is het wapen van de stad. In dit wapen zie je de symboliek van het hertogdom van Gelre, waar Nijmegen destijds toebehoorde toen het wapen gemaakt werd weliswaar wel terug, maar tegen de achtergrond van het veel grotere wapen van het Duitse keizerrijk. De leeuwen die het wapen omringen sluiten Nijmegen op hun beurt weer in.

Het statement van het wapen van Nijmegen kun je als volgt samenvatten: “Luister machthebber, jij probeert ons hier jouw wil op te leggen, maar uiteindelijk gaan wij hier onze eigen gang”. Dat is het statement naar de hertog, maar dat is tevens het statement van Nijmegen naar iedere entiteit die macht over haar uitoefent en haar probeert te dwingen ergens bij te horen. Het is misschien wel het statement naar iedere ander: of je nu wel of niet op macht uit bent, de Nijmeegse cultuur zorgt wel dat je er vroeg of laat zo eentje wordt, en zij met recht kan zeggen: “Zie je wel: je wenst me te onderwerpen”. Zo zorgt Nijmegen dat het nergens bij hoort en toont het twee verschillende gezichten, als de gezichten van de tweekoppige adelaar in het wapen van de stad. Nijmegen toont het gezicht dat haar het beste uitkomt, want Nijmegen behoort alleen aan zichzelf.

Nijmegen in de Rijksban

Rond 1400 beginnen de eerste tekenen van het verval van Nijmegen zichtbaar te worden als de Duitse keizer Nijmegen in de rijksban doet omdat het eigenstandig Arnold van Egmond als de opvolger benoemt van de kinderloze hertog van Gelre Reinald II en dat vergeet voor te leggen aan de Duitse keizer. Nijmegen verliest dan een belangrijk aantal jaren alle tolvrijheden en andere voorrechten en buiten de stadsmuren waren de Nijmegenaren vogelvrij verklaard: vorsten en landheren mochten hen niet toelaten of onderdak bieden. Het heeft er aanzienlijk toe bijgedragen dat de positie van de Hollandse steden, die wel onder Bourgondische bescherming stonden, steeds machtiger werd. De Hollandse steden begonnen toen Nijmegen steeds vaker over te slaan in hun handel met de machtige Duitse steden.

Het stadhuis

Ook in de gevel van het stadhuis, zie je de subversieve Nijmeegse geest terug. Dit stadhuis is gebouwd vanaf 1554, acht jaar nadat Karel V, de machtigste vorst van de toenmalig bekende wereld, de titel van Hertog van Gelre heeft overgenomen, Nijmegen na een kortstondige opstand er weer onder heeft gekregen. In 1537 overrompelden Nijmeegse burgers het zeshonderd man sterke garnizoen van de destijds als tiranniek ervaren hertog van Gelre, Karel van Egmond. In de daarop volgende jaren werden, net zoals 350 jaar later met veel enthousiasme de burchtwallen geslecht, bastions afgebroken en toegangspoorten gesloopt. De wapensteen van de hertog werd uit één van de bolwerken verwijderd en als een soort overwinningstrofee in de stadsmuur gemetseld, pure majesteitsschennis.

In 1546 herstelde Karel V de orde in Nijmegen en verloor Nijmegen haar autonomie weer. Met die frustratie in haar bewustzijn werd vervolgens het stadhuis gebouwd. En wat zien wij op de gevel? Niet de Bourgondische mythen en helden die pasten bij de cultuur van Karel V, maar de Duitse keizers, en (weer!) Julius Civilis, de Bataafse opstandeling. Later in de geschiedenis gebeurt hetzelfde, als ten tijde van de 350 jarige protestantse overheersing, het stadsbestuur het toch voor elkaar krijgt om op haar gevel naast de Duitse keizers en Julius Civilis een oerkatholiek Mariabeeld te plaatsen! In datzelfde stadhuis hing in diezelfde tijd overigens op de meest prominente plek in het gebouw een typisch Nijmeegs rijmpje: “Nimweg, zy voorsichtig altyt, dat ghy niemant inneemt dan die ghy machtig syt”

Het verval van Nijmegen

In 1585 worden de Staatse troepen uit Nijmegen verdreven en wordt het katholicisme de belangrijkste religie. De calvinisten worden uit de stad verdreven tot prins Maurits in 1591 de stad verovert. Het grootste trauma uit de geschiedenis is deze inname van Nijmegen door Prins Maurits in 1591. Het is het moment dat Nijmegen bij de protestantse, door Holland gedomineerde republiek gaat horen; de katholieke elite vlucht weg en Nijmegen zal tot 1878 enkel nog een defensieve rol vervullen voor het Hollands-protestantse machtscentrum. Het Keizerlijke Nijmegen dat zo lang zo’n mooie rol had gespeeld op het wereldtoneel, wordt gedegradeerd tot grenspost en wordt opgesloten achter haar muren, waar het vanuit defensieve overwegingen niet voorbij mag bouwen.

Daarmee krijgt het traumatische Nijmeegse verval definitief zijn beslag. Dit is de “Nijmeegse reductie” genoemd. Het katholicisme werd verboden en alle kerkelijke goederen vervielen aan de stad. Op 21 mei 1592 werden de katholieken met een openbare verbranding van heiligenbeelden op de Grote Markt ‘op hun nummer gezet’. Een massale uittocht volgde en de eens zo rijke en machtige stad verviel tot een buitenpost van de Republiek. De economie leed zwaar door de uittocht van katholiek handelskapitaal. Voor de katholieken die bleven begon een lange periode van achterstelling, die theoretisch eindigde met de komst van de Fransen in november 1794. Tot het eind van de negentiende eeuw zwaaide echter een liberaal-protestantse bovenlaag de scepter in Nijmegen. In de twintigste eeuw volgde een relatief korte periode van katholieke heerschappij.

Nijmegen, lastig maar gastvrij

Terugkerend naar het hier-en-nu, naar hoe dit oude patroon van openlijke of niet-openlijke subversiviteit, ook in deze tijd zichtbaar is. Als eerste valt op hoe ook in deze tijd Nijmegen in de buitenwereld, in Rivierenland, in Den Haag, in Brussel, bekend staat als een ‘lastige’ stad, die zich moeilijk de wet laat voorschrijven, en waar het niet gemakkelijk mee samenwerken is. Desondanks is diezelfde lastige stad ook een hartelijke, gezellige, ontvankelijke stad, zolang het maar gaat onder haar voorwaarden. De Nijmegenaren zijn het er unaniem over eens: Nijmegen is gezellig, gemoedelijk en Bourgondisch. Passanten zijn er nog steeds van harte welkom, zij brengen van oudsher geld in het laatje, en nemen handel mee.

Je voelt je snel thuis in Nijmegen. Eén ding moet je echter niet in je hoofd halen en dat is je bemoeien met de gastheer, met hoe hij zijn herberg runt en wat hij wel en niet op de kaart zet. Nijmegen blijft boven alles allergisch voor bemoeienis van boven, en van buitenaf. Boven en buitenaf zijn in het verleden ook vaak synoniem geweest aan elkaar.

Van legerhelm naar hart?

Nijmegen is een stad geworden van aanval en vooral van verdediging. Het hele interessante is echter dat je daar in de huidige stad zelf, in haar fysieke verschijningsvorm, weinig tot niets van terug te zien is. Van alle muren die er om Nijmegen heen hebben gestaan, alle grachten, alle vestingwerken, alle wallen en poorten, en van het vestingwerk bij uitstek de Valkhof zelf, is hoegenaamd niets over. Geen stad die zo rücksichtslos en met zoveel enthousiasme haar verdedigingswerken heeft gesloopt.

Nijmegen is zelfs heel toegankelijk geworden, vanaf het centrum gaan, als een wiel met naven, of als een hand met vingers, brede wegen het achterland in. Een toegankelijkheid overigens vooral naar de achterkant (het gevaar kwam voornamelijk vanuit de voorkant), opvallend voor een stad die zo lang garnizoensstad is geweest. De hypothese is dat de verdedigingskwaliteit weliswaar bestaat vanwege het reliëf en de ligging aan een belangrijke rivier, maar geen zielskwaliteit is van de stad, maar een manier van overleven. De hartelijkheid, de gastvrijheid, het je willen tonen aan de wereld, is kennelijk toch wezenlijker dan het je willen beschermen.

Terecht wordt in een eerder artikel* over de cultuur van Nijmegen, “Gevangen in vrijheid” geheten, er op gewezen hoe belangrijk het voor Nijmegen is zich bewust te worden van haar traumatische geschiedenis, en dan vooral van het meest tastbare dieptepunt in haar geschiedenis, het vergissingsbombardement van februari 1944. Als geen andere stad in Nederland heeft Nijmegen in haar geschiedenis geleden. Het is pas de laatste jaren dat er voorzichtig gerouwd wordt om de laatste wond die geslagen is. De toenemende aandacht voor dit deel van de geschiedenis van Nijmegen zal dan ook gekoesterd moeten worden en behoort ruim baan te krjgen.

Het hart van Nijmegen, het hart dat Nijmegen in essentie is, haar zijnskwaliteit, kan zich echter niet ten volle uitdrukken, als de gekwetstheid die daar ligt opgeslagen niet wordt verwerkt, als er niet kan worden getreurd om het verlies en we de pijn over wat er is gebeurd niet kunnen voelen. Het kan niet anders zijn dan dat deze Nijmeegse neiging tot het overslaan van de rouw, de belangrijkste oorzaak is van het bewuste, tweede bombardement van Nijmegen: de sloop van haar historische benedenstad. Het feit dat deze vanuit historisch perspectief onbegrijpelijke sloop heeft kunnen gebeuren, toont aan wat het effect is als het hart zich sluit en gesloten houdt en hoe essentieel rouwverwerking is, ook op collectief niveau.

De sleutel van Nijmegen?

Dit alles zo beziend kunnen we de volgende mogelijke conclusie over de cultuur van Nijmegen trekken. Onze conclusie is dat alles wat in Nijmegen vanuit macht, vanuit machtshebbers met gebruikmaking van hun macht, wordt ingezet geen of weinig kans van slagen heeft. Een ‘machthebber’ die bepaalt wat goed is voor de burgers en de stad krijgt onvoldoende steun om zijn plannen te realiseren. In Nijmegen past een extreme bottom-up benadering, waarbij het bestuur zich vooral richt op het scheppen van de juiste condities voor ontwikkeling en zo lang mogelijk wacht met het vastleggen van deze ontwikkeling in besluiten of regels. Eigenlijk gaat het er om dat er een cultuur gaat komen, waarin men leert samen te werken en tot het einde toe met elkaar in gesprek te zijn. Dat men het niet langer van zichzelf en van elkaar accepteert dat men zich achter zijn eigen verdediging verschanst en blijft vasthouden aan zijn eigen werkelijkheid. Het gaat over werkelijk commitment vragen aan elkaar en niets doorzetten of doen zonder dat er een daadwerkelijke verbinding is gemaakt met elkaar. Dat betekent soms iets niet doen omdat er geen draagvlak is en de consequenties onder ogen te zien als wegen zich niet met elkaar blijken te kunnen verbinden. Dat betekent de macht loslaten en vragen naar de motieven van het hart, want slechts daar vinden mensen elkaar: in dat wat hun hart ingeeft.

Het moet gezegd worden dat de cultuur van Nijmegen ertoe uitdaagt om op een zogenaamd harde manier af te gaan rekenen met de cultuur van ja zeggen en nee doen. Maar de geschiedenis van Nijmegen leert ons dat Nijmegen zich op geen enkele manier laat onderwerpen. Dat het de subversiviteit enkel doet toenemen.

Bombardement Nijmegen 1944

• 'jottem . . .' (t)
• Bekijk alle reacties