Bewegende Beelden Festival, 11 April 2010

Naar een duurzame oplossing van de kredietcrisis

Hoewel de voortekenen zich al lang aftekenden heeft de kredietcrisis de meesten van ons, enkele roependen in de ‘woestijn’ daargelaten, toch overvallen. Oplossingen die nu worden bedacht zijn slechts stoplappen voor de korte termijn. Een beleid voor de lange termijn bestaat uit een drietal strategieën:

 • Stimulering van economie niet door ons consumentisme te continueren, maar door het stimuleren van producten die dienstbaar zijn aan de mensen en de wereld waarin we leven.

 • Een gecoördineerde en gezamenlijke aanpassing van het financieel systeem door wetgeving die opstellen, publicatie en verantwoording van door banken zelf opgestelde waarden verplicht stelt, door bedrijven te verplichten aan te geven waar hun toegevoegde waarde uit bestaat en door vertraging in kapitaalverkeer en prestatiebeloningen.

 • Tenslotte door de nieuwe op de loer liggende crisis, de valutacrisis, het hoofd te bieden door vorming van een nieuwe gezamenlijke valuta als wereldstandaard.

 Alleen door te beseffen dat we samen in het schip zitten en gezamenlijk een nieuwe koes uit te zetten kunnen we komen tot een duurzaam financieel systeem dat de belangen van wereldburgers weer voorop stelt.

Een crisis

De kredietcrisis zien we als een grote bedreiging voor het goed functioneren van onze samenleving. We vergeten echter dat elke crisis niet alleen een gevaar in zich herbergt, maar ook een kans. Zoals het Chinese karakter voor ‘Crisis’ betstaat uit een karakter voor ‘gevaar’ en een karakter voor ‘kans’.

Die kans doet zich nu voor. Natuurlijk kunnen we met veel inspanning, veel geld en een gecoördineerde aanpak de gevolgen van de crisis proberen te verhelpen of althans voor enige tijd uit ons gezichtsveld krijgen. En laten we hopen dat de getroffen en wellicht nog te nemen maatregelen voldoende effectief zijn. Maar veel hoop heb ik daar niet op. Er is paniek als de FED zich genoodzaakt ziet met een in de geschiedenis unieke renteverlaging te komen tot een rentetarief va vrijwel 0%. Er is paniek als het grootste automobielconcern van de wereld failliet dreigt te gaan. Er is paniek als overal ter wereld overheden zich in de schulden steken om te redden wat er te redden valt. Als er paniek dreigt is het nodig te kijken wat er eigenlijk aan de hand is en wat er echt nodig is.

Voorlopig lijkt het er op dat belangrijke kansen worden gemist. Veel overheidsgeld is er gemoeid met het opkopen van banken, het afgeven van garanties, het versterken van de balansen, het opkopen van verliesgevende leningportefeuilles en het geven van staatssteun. De strenge regels die de Europese Unie altijd hanteerde voor staatssteun worden opvallend snel versoepeld. Werktijdverkorting op kosten van de staat is een gemakkelijk middel om tijd te winnen. En tot slot wordt geprobeerd consumentenbestedingen te stimuleren door koopkrachtinjecties en andere maatregelen.

Daarmee zijn we op de verkeerde weg. In deze tijd waarin velen –hoop ik- tot het besef komen dat ons consumentisme een belangrijke bron is van vervuiling, milieuproblematiek, verschillen tussen rijk en arm en zelfs van de spanningen in de wereld is deze crisis toch een uitgelezen moment om te veranderen? Gelukkig hebben de meeste overheden de gedachte om de auto-industrie te ondersteunen nog naast zich neer kunnen leggen. Dat een economie goed draait als er veel geproduceerd wordt mag waar zijn. Maar vergeten wordt dat het veel belangrijker is om zorgvuldig te beslissen wat je gaat produceren. Juist dit moment is hét moment om juist producten te laten produceren die ons helpen, zoals producten die het milieu verbeteren, de CO2-uitstoot verminderen, de geluidsoverlast verminderen, de lucht weer schoon maken, maar ook die de armeren weer een menswaardig bestaan geven, zeker in ontwikkelingslanden.

In Het einde van de armoede laat Jeffrey Sachs zien hoe mensen in ontwikkelingslanden kunnen ontsnappen aan de armoedefuik door samen te werken met hun welvarende tegenhangers, hoe weinig dat hoeft te kosten en hoe we daar allemaal aan kunnen bijdragen. Het verbeteren van de gezondheidszorg, het onderwijs en de infrastructuur in alle arme landen van de wereld kost slechts vijftien dollarcent van elke honderd dollar van het bruto nationaal product van de Verenigde Staten. Dat houdt in, dat een ingrijpende verbetering van de levensstandaard én het perspectief van alle arme volken in onze wereld binnen handbereik is! We kunnen een andere toekomst voor onze wereld creëren dan een wereld waarin de verschillen tussen rijken en armen steeds groter worden; waarin milieuvraagstukken nijpender worden; waarin het verschil tussen criminaliteit en oorlog steeds kleiner wordt en waarin onze hulpbronnen steeds verder uitgeput raken. We kunnen de lasten van ons verleden dragen zonder ons slachtoffer van dat verleden te voelen.

Overheden dienen nu hun macht en geld aan te wenden om de economie te stimuleren met producten die een bijdrage leveren aan de oplossing van andere crises in de wereld. De kredietcrisis is daar ook mee geholpen.

Een duurzame weg

Voorlopig kunnen we alleen maar afwachten of het huidige beleid helpt om de ernstigste gevolgen van de kredietcrisis te verzachten. Dit gaat goed tot zich weer een nieuwe crisis aandient of de huidige crisis zich toch verder verdiept.

Maar er is ook een alternatief voor de langere termijn. Een alternatief dat de weg wijst naar een duurzame oplossing van de financiële verhoudingen in de wereld. Om die oplossing te vinden moeten we ons realiseren dat we de weg zijn kwijt geraakt, af van onze oorspronkelijke doelen en verlangens. Wij zijn gericht op ons verlangen naar rijkdom, macht en status. ‘Ik wel en jij niet’ is ons overheersende uitgangspunt. Daarmee verliezen we de kwaliteit van ons bestaan, de noden van onze medeburgers en de mogelijkheden die we hebben een bijdrage aan te leveren uit het oog. Het gaat niet meer om ons individuele belang, het gaat om ons allemaal. En om deze omslag te maken hebben we leiderschap nodig. Niet alleen leiderschap van enkelen, maar van ons allemaal.

Succesvol leiderschap

Succesvol leiderschap verbinden we vaak met het behalen van goede financiële resultaten: omzet, winst, aandeelhouderswaarde, groei, enz. Hoe komt het dat we leiders succesvol noemen die ons de problemen hebben gebracht? Hoe komt het dat de bankiers, die onze banken leidden, de toezichthouders en alle anderen die een rol hebben gespeeld in het totstandkomen van de crisis ooit succesvol hebben genoemd? Nu worden de bestuursleden van Fortis uitgejouwd, maar een jaar geleden vonden we de gouden bergen die ze ons beloofden allemaal nog prachtig. We slikten het voor zoete koek in onze hang naar meer geld.

 Sturen op financieel-economische criteria lijkt gemakkelijk en voordelig, want de winsten gedijden goed. Daarom wordt er zelden aandacht gegeven aan de uitgangspunten op basis waarvan een bedrijf functioneert. Deze uitgangspunten kunnen we uitdrukken in onze waarden.

Waarden zijn geen speeltje voor goedwillende managers, noch zijn het schaamlappen om werkelijke doelen te maskeren. Waarden selecteren en vooral waarden naleven zijn steeds meer noodzakelijk om geloofwaardig te zijn. Als je dit niet bewust en expliciet doet is het kader van je handelen als onderneming onduidelijk, zowel voor aandeelhouders, medewerkers als afnemers. Want de vrijheid van ondernemerschap hoort gepaard te gaan met maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het blijkt dat in visionaire en langdurig succesvolle bedrijven niet het maximaliseren van aandeelhouderswaarde of winstmaximalisatie de dominante factor zijn.

 ‘Voor visionaire bedrijven (…) wordt de essentie gevormd door de waarden die worden nagestreefd en nageleefd. Elk excellent bedrijf weet helder waar het voor staat en neemt het creëren van waarden serieus. Sterker nog, zonder heldere waarden (…) is het niet mogelijk een excellerend bedrijf te worden. (…) Veel voorkomende waarden bij excellente organisaties zijn trots op waar het bedrijf voor staat, innovatie en respect. Winst is essentieel voor het voortbestaan, maar medewerkers en klanten staan voorop!’

Bedrijven lopen steeds meer aan tegen de grenzen van het alleen maar uit zijn op winstmaximalisatie of aandeelhouderswaarde. Door de toegenomen transparantie leidt een eenzijdig bedrijfsbeleid steeds vaker tot negatieve publiciteit. Dat is van invloed op de beurswaarde, maar ook op aantrekkelijkheid van het bedrijf voor potentiële werknemers. Om succesvol te zijn dient er een balans in de waarden die het bedrijf hanteert te zijn. In die ‘waardenbalans’ krijgen alle bij het bedrijf betrokkenen hun eigen plaats.

Het is de taak van het topmanagement van een organisatie om vanuit de identiteit van de organisatie invulling te geven aan de balans van waarden. Voor bedrijven is het van steeds groter belang te laten zien dat ze handelen vanuit duidelijke waarden en dat die waarden ook daadwerkelijk 'geleefd' worden. Om dat te bereiken is waardengedreven leiderschap van doorslaggevende betekenis. Breder kijken dan alleen de financiële opbrengst is niet alleen nodig, het is op langere termijn waarschijnlijk ook profijtelijk. Als waardengedreven leiderschap een kans krijgt, hangt succesvol zijn samen met het bereiken van waarde(n)volle doelen op een manier die je te allen tijde kunt verantwoorden.

 We vergeten te vaak dat er andere waarden zijn, die voor ons mens-zijn van groter belang zijn. Waarom is zo’n belangrijke waarde als liefde of geluk niet onze centrale waarde, ook in ondernemingen? Natuurlijk, financieel succes ís belangrijk. Voor elke organisatie, ook een non-profit organisatie. Maar zij behoeft slechts een voorwaarde te zijn om andere doeleinden of andere waarden te realiseren.

Succesvol leiderschap verenigt beide belangen in een goede balans met elkaar. In het vinden van die balans ligt de toekomst.

Het Angelsaksische en het Rijnlandse ondernemingsmodel

In onze westerse wereld bestaan twee manieren van kijken naar hoe ondernemingen dienen te functioneren en op basis waarvan ze komen tot hun waarden. Het eerste, het Angelsaksische model, gaat ervan uit dat een bedrijf een 'money making machine' is voor zijn eigenaars. Bij grote, beursgenoteerde ondernemingen heeft de directie als voornaamste taak de financiële belangen van de aandeelhouders te behartigen, die het kapitaal voorschieten waarmee de onderneming een zo hoog mogelijke winst moet genereren. Het gaat daarbij om een zo hoog mogelijk

 ‘…aandeelhoudersrendement: een zo groot mogelijk positief verschil tussen de verkoopprijs en de inkoopprijs van een aandeel. Om dit rendement zo hoog mogelijk te laten zijn, streven bedrijven naar een zo groot mogelijke winst per aandeel. Een dergelijk beleid draagt zelden bij aan het waardecreërend vermogen van een bedrijf.’

Het woord vertrouwen en samenwerking, woorden die in Europa van hoge waarde worden gevonden komt in dit model niet voor.

Tegenover het Angelsaksische model wordt het Rijnlandse model geplaatst, dat veel verder af staat van de klassieke denkbeelden over het ondernemerschap en eerder voortkomt uit het socialisme en het christendom (vooral het protestantisme) dan het liberalisme. In het Rijnlandse, in Nederland gangbare, denken staat de aandeelhouder allerminst centraal. De onderneming wordt gezien als een knooppunt van allerlei belanghebbenden ('stakeholders') niet alleen de aandeelhouders, maar ook de werknemers, de omwonenden van een bedrijf, het milieu en de politiek. Aan de leiding van een onderneming is de taak om balans te zoeken tussen alle bij het bedrijf betrokken partijen. Vertrouwen en samenwerking zijn kenmerkende cultuurkenmerken.

Het streven naar eigen belang of het belang van de aandeelhouder is in het Rijnlandse model niet uit den boze. Maar het geldt alleen als wenselijk indien rekening wordt gehouden met het belang van anderen. De afgelopen decennia begint door het succes van het Amerikaanse ondernemerschap en de Amerikaanse hegemonie in de wereld ook in ons land het ondernemerschap steeds meer Angelsaksische trekken te krijgen. Dit gaat samen met een steeds sterker wordende analytische cultuur, die in beide systemen aan belang wint. Dit heeft geleid tot beheersingstechnieken en een overmaat aan planning en control. Als gevolg van de ‘Code Tabaksblatt’ wordt bovendien de macht van de aandeelhouder momenteel ook in ons Rijnlandse ondernemingsmodel versterkt. De aandelenopties en andere bonussen, die topmensen ontvangen, versterken het korte termijn denken. Deze ontwikkeling heeft het uitgangspunt van samenwerking en vertrouwen naar de achtergrond gedrongen.

Tegelijkertijd zie je dat er steeds meer vraagtekens worden gezet bij de rigide uitgangspunten van het Amerikaanse model. In onze cultuur zal het waarschijnlijk eenvoudiger zijn om een antwoord op de vraag te vinden hoe te komen tot een zinvolle balans dan in de Amerikaanse manier van denken. Toch zien we ook in Amerikaanse ondernemingen, onder druk van consumenten, steeds meer aandacht voor positieve waarden en maatschappelijke betrokkenheid. Een bedrijf waarvan bekend is dat zij hun producten met kinderarbeid maken, krijgt steevast grote maatschappelijke kritiek. We zien dat veel bedrijven tot de overtuiging komen dat vertrouwen van de klant, de medewerker, de leveranciers, de aandeelhouder en de overheid steeds meer een van de bestaansvoorwaarden gaat vormen. Een voorbeeld is de wijze waarop ABNAMRO in haar betere tijd reputatie, naast performance, als voorwaarde voor waardecreatie centraal stelde.

Waarden in het financieel systeem

Zo ook in de financiële wereld. Het is nodig dat we beseffen welke waarden ten grondslag liggen aan de financiële wereld. Geld verdienen kan nooit de centrale waarde zijn, al lijkt het er wel op. Immers, de bonussen, de zoektocht naar slimme financiële producten, de internationale risicospreiding, de creatie van geld door middel van schulden en leningen, dat alles is begonnen om meer mogelijkheden te vinden om kapitaal een ondersteunende functie te laten hebben. Maar uiteindelijk is het een systeem in zichzelf geworden en diende deze werkwijze alleen maar het doel van het verdienen van snel veel geld en daarmee macht, aanzien en status. Bankiers, leden van raden van bestuur, managers en medewerkers, die hypotheken verkochten omdat elke verkochte hypotheek een bonus opleverde, deden allemaal mee. Ze dachten alleen aan hun winst en niet of het product dat ze verkochten wel verantwoord was.

Die wijze van handelen valt nu in duigen. Zo werden er hypotheken verkocht met een lage beginlast en dus een stijgende schuldsom. Dat ging goed zolang de huizenprijs en het inkomen steeg. Toen dat haperde viel het systeem in elkaar. En met deze val valt door het wegvallen van vertrouwen een hele wereldeconomie mee. De verantwoordelijkheid die banken, toezichthouders, beleggers, aandeelhouders en bestuurders op hun schouders krijgen is groot. Een fundamentele herbezinning in plaats van snel enkele reparaties doen, is daarom op zijn plaats.

Want wat is ook al weer de precieze betekenis van banken in ons financieel systeem? Banken vormen de link tussen enerzijds de mensen met geld teveel en anderzijds de mensen met te weinig geld. Of anders gezegd, zij vormen de link tussen enerzijds de mensen die wel geld hebben maar die geen ideeën hebben over hoe dit productief te gebruiken, of die geen tijd hebben om dit productief te gebruiken, of die geen zin hebben om dit productief te gebruiken; en anderzijds de mensen die wel ideeën om een bedrijf te stichten, die wel tijd hebben om een bedrijf te stichten en die wel zin hebben om een bedrijf te stichten, maar die geen of onvoldoende geld hebben om een bedrijf te stichten. Banken dienen aldus het kapitaalverkeer en maken het anderen mogelijk om zinvolle productieve investeringen te doen en te handelen in hun producten. In de missie van Triodosbank staat letterlijk het volgende:

‘Triodos Bank financiert bedrijven, instellingen en projecten met een meerwaarde op sociaal, milieu en cultureel gebied, daartoe in staat gesteld door spaarders en beleggers die kiezen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en een duurzame samenleving.’

Een bank is er om investeerders en ondernemers enerzijds en spaarders en beleggers anderzijds bij elkaar te brengen. Als we dit beseffen komt een nieuwe manier van denken en handelen in beeld. Een manier van denken die beter aansluit bij dit oorspronkelijke doel, bij deze essentie van het financiële systeem.

Een nieuwe manier van denken en handelen

Er zijn banken die niet mee vallen in de huidige val van de meerderheid van de banken. Dat zijn de banken die functioneren op basis van een ideele grondslag en de zogenaamde Islamitische banken. Wat deze banken verenigt is het feit dat hun bedrijfsvoering gebaseerd is op waarden. De missie van Triodosbank is: 

• ‘Bij te dragen aan een samenleving waarin levenskwaliteit wordt bevorderd en menselijke waardigheid centraal staat.

• Het voor mensen, bedrijven en organisaties mogelijk te maken bewust met geld om te gaan en daarmee duurzame ontwikkeling te bevorderen.

• Onze klanten van duurzame financiële producten en een goede service te voorzien.’

Islamitische banken baseren zich in hun beleid op de Sharia. Zo mag geen rente worden gevraagd (net als de Kerk in de Middeleeuwen trouwens verbood), derivaten om risico’s af te dekken zijn niet toegestaan en handelen in financiele risico’s wordt gezien als gokken dat ook niet is toegestaan. Omdat Islamitische banken niet deelnemen in schimmige constructies lopen zij minder risico en boeken zij in de kredietcrisis nog heel redelijke resultaten.

Voor de noodzakelijke veranderingen hebben we dus een nieuwe manier van denken nodig. De essentie hiervan is dat het handelen gebaseerd wordt op vooraf vastgelegde en openbaar gemaakte waarden. Hierbij kunnen we aansluiten bij een verdere evolutie van de uitgangspunten van het Rijnlandse ondernemingsmodel. De nieuwe manier van denken en handelen omvat zeven samenhangende sleutels, bouwstenen waarop onze kijk op de wereld kan worden gebaseerd, bouwstenen voor leiderschap voor een nieuwe wereld:

• Al het leven op aarde is in eenheid verbonden

• Wij zijn verantwoordelijk voor onze wereld én creëren elkaars toekomst zelf

• Leiderschap is nodig om het creatieproces te beginnen en te volbrengen

• Een fundamentele verandering begint in ons bewustzijn

• Onze waarden geven aan wat werkelijk belangrijk voor ons is

• We hebben een gemeenschappelijke visie nodig op onze toekomst

• Voor een fundamentele verandering is nieuw gewoontegedrag nodig.

Vernieuwing van ons financieel systeem

Deze bouwstenen kunnen we ook toepassen op de financiële wereld. Het is overduidelijk in welke mate het financiële systeem een wereldomvattend samenhangend systeem is. Daarmee reikt onze verantwoordelijkheid verder dan alleen het belang van onszelf, ons bedrijf of zelfs onze natie.

Waarden.

De ingang tot verandering zijn onze waarden. Waarden drukken uit op welke manier wij willen leven en werken. Ze geven aan wat werkelijk belangrijk is. In nieuwe meer duurzame verhoudingen in de wereld zullen banken hun waarden, formuleren en publiceren. Dat is een minder ingrijpende stap dan het lijkt, want ook nu al moeten banken aan allerlei verplichtingen voldoen, vooral op het gebeid van de inhoud van jaarrekening. De wet, die daarvoor moet worden aangepast, zal bepalen dat zij aanspreekbaar zijn op hun handelen in overeenstemming met de door henzelf gepubliceerde waarden. Daarvoor is het nodig dat de waarden geconcretiseerd zijn tot op het niveau van hun concrete activiteiten en producten. Daarmee zijn de activiteiten toetsbaar op een door financiële (en andere) instellingen zelf geformuleerd toetsingskader. De wet zal bepalingen kunnen omvatten –in het verlengde van de huidige wetgeving- omtrent de uitgangspunten van het functioneren van de instellingen en de wijze waarop de waarden en de concretisering daarvan worden gepubliceerd. Maar ook zal vastgelegd worden op welke wijze verantwoording wordt afgelegd.

Een bijdrage aan de wereld.

De tweede vernieuwing is dat onze financiële instellingen zullen moeten aangeven wat hun visie is. In hun visie drukken ze uit wat hun kernactiviteiten zijn en welke bijdrage ze aan anderen en de ‘wereld’ leveren. Dus wat is hun toegevoegde waarde? Als een bedrijf zijn toegevoegde waarde onvoldoende duidelijk kan maken staat zijn bestaansrecht op het spel. Bijvoorbeeld een bedrijf dat wapens produceert voor een niet-overheidsmarkt, een bedrijf dat pesticiden, die verboden zijn, produceert of een bedrijf dat onvoldoende milieucompensatie levert, hebben die nog wel bestaansrecht? Dat is geen zaak meer die we aan individuele bedrijven kunnen overlaten, dat zijn zaken waar we als burgers direct mee te maken hebben en waar ons gekozen bestuur in kan en mag interveniëren.

Vertragen.

Tenslotte is het nodig dat de snelheid binnen het financieel systeem verminderd. In symbolen: Van ‘fast’ naar ‘slow’ of in beeld van het vechten van de tijger naar het gemoedelijke maar standvastige van de olifant. Dat kan bijvoorbeeld via de volgende twee ingangen.

 Ten eerste moet de snelheid uit het kapitaalverkeer wordt gehaald. Een democratie verdraagt zich niet met schimmige wereldwijde transacties die niet meer controleerbaar zijn. Transparantie en controleerbaarheid zijn de belangrijkste vereisten waaraan de handel –ook op de beurs- zal moeten voldoen. Aandelen neem je in een bedrijf om het bedrijf in staat te stellen te investeren om zijn beoogde producten tot stand te brengen. Aandelen koop je niet primair om te verhandelen. Aankoop van aandelen is een duurzame transactie en bind je in beginsel langdurig met het bedrijf. Verkoop van aandelen kan alleen als aan nader uit te werken voorwaarden is voldaan. Deze transactievertraging heeft tot gevolg dat je niet meer geïnteresseerd bent in korte termijn opbrengst, maar in de lange termijn en de continuïteit van het bedrijf. Dit zal zeker tot gevolg hebben dat mensen terughoudend zullen zijn om aandelen te kopen en zich er eerst goed van zullen vergewissen welke risico’s ze lopen. Maar de opbrengsten die je krijgt zullen wel gebaseerd zijn op een meer solide basis en minder risico’s in zich herbergen.

Er is nog een tweede aspect waarin we moeten vertragen en dat is in het verstrekken van bonussen en andere prestatiebeloningen. Prestatiebeloningen dienen gekoppeld te worden aan het behalen van goede resultaten op lange termijn en aan het realiseren van de doelstellingen gebaseerd op waarden. Dat is de enige manier om te voorkomen dat korte termijn belangen de doorslag geven.

Drie pijlers.

Deze drie pijlers: formuleren en actieve openbaarmaking van nieuwe waarden vanuit dienstbaarheid en aanspreken op en verantwoordelijk stellen voor de naleving van deze waarden, een concrete en meetbare visie waaruit blijkt welke bijdrage wordt geleverd en een vertraging van het kapitaalverkeer zijn de basis waarop een nieuw financieel stelsel zal moeten en kunnen worden gebouwd. Deze ontwikkeling maakt kans van slagen als we in samenwerking met elkaar tot deze veranderingen kunnen komen. De wereld is een geheel.

Een valutacrisis?

Maar daarmee zijn onze problemen niet opgelost, want een nieuwe crisis dient zich al aan: een valutacrisis. De huidige opleving van de dollar is slechts tijdelijk en alleen een gevolg van het sentiment van de kredietcrisis. De Verenigde Staten hebben de hele wereld met een enorme overvloed aan dollars opgezadeld, met name in de afgelopen 8 jaar tijdens het presidentschap van George Bush. Het begrotingsoverschot uit de tijd van Clinton is nu omgezet in een enorm begrotingstekort van $ 10 triljard en stijgt maandelijks met $ 500 miljard! De oorlog in Irak is gefinancierd door dollars in het buitenland uit te zetten. Met het huidige lage rentetarief zullen er in grote getale dollars worden bijgedrukt, zodat de overvloed alleen mar zal toenemen. Ook deze ‘zeepbel’ zal eerder vroeger dan later uiteenspatten. Daarom is het zaak om op korte termijn de dollar als wereldstandaard te vervangen door een andere munteenheid. Hoewel de Verenigde Staten onmiskenbaar nog steeds het machtigste en rijkste land ter wereld zijn, is met de kredietcrisis hun hegemonie voorgoed beëindigd. Een duidelijk alternatief is er niet: Europa is te verdeeld, Japan te weinig stabiel en China en India hebben beide nog niet een vijfde van het Bruto Nationaal product van de Verenigde Staten. Samenwerking, vanuit het besef van onze verbondenheid is de enig aangewezen weg. De nieuwe munteenheid zal een verzameling van munten zijn, een mandje met de Dollar, de Euro, de Japanse Yen, de Chinese Yuan, de Indiase Roepia en de Russische Roebel. Dit is een nieuwe stap die uiteindelijk, net als de Euro zal leiden tot één wereldmunt. Want ook andere landen zullen of ze het willen of niet bij dit stelsel moeten aansluiten, IJsland voorop. De Verenigde Naties heeft dan ook duidelijk een belangrijke rol in de totstandkoming van deze nieuwe valutastandaard. Als we te lang achten met deze maatregel zal de valutacrisis inderdaad de volgende wereldwijde crisis zijn. Deze gaat zonder enige twijfel gepaard met een wereldwijde depressie. Onze huidige recessie is daar slechts kinderspel bij vergeleken.

Waarden-gedreven leiderschap

Om de wereld weer een nieuw en duurzaam perspectief te geven hebben we nieuwe leiders nodig die weer gaan leven en werken vanuit hun eigen waarden. En die andere leiders vinden die ook vanuit hun waarden leven en werken, zodat we samen de weg naar een duurzame oplossing van de huidige wereldproblemen kunnen vinden. Waardegedreven leiderschap kan niet zonder liefde voor de mensen en de wereld, niet zonder mededogen en compassie en zeker niet zonder besef van het belang om samen te werken aan oplossingen voor grote vraagstukken in de wereld. Dat leiderschap is nodig om de wereld weer een nieuw en duurzaam perspectief te geven. Die nieuwe leiders kunnen wij allemaal zijn, omdat wij allemaal in onze eigen omgeving onze bijdrage kunnen leveren.

Han Bekkers

19 december 2008

• 'Dag Han, Dank voor je inspirerende . . .' (Henk van der Honing)
• Bekijk alle reacties