Bewegende Beelden Festival, 11 April 2010

“I want it all, I want it now” schreeft Kingsley Amis in ‘68. Dit is voor mij een gevleugelde uitdrukking geworden die staat voor de behoeftige maatschappij en de consument die op zijn wenken bediend wil worden. Een trein die een paar minuten te laat is levert al voldoende stress op, tenzij je net op reis bent geweest in Afrika. Dat laatste relativeert gelukkig veel van mijn ongeduld. Het onderzoeken waar deze collectief ogende ongeduld vandaan komt lijkt zinnig in deze tijd van recessie, waar ongeduld en consumentisme niet meer vanzelfsprekend kan en mag zijn.

De 70-er jaren seksuele revolutie zorgde ervoor dat de mens meer direct zijn seksuele energie mocht uiten, op zoek kon gaan naar snelle bevrediging. Tegelijkertijd is de mens daardoor ook makkelijker manipuleerbaarder geworden. Het huidige televisie aanbod (denk aan de big brothers) speelt hier ook mee en stuurt er op. Dit soort programma’s legt ons geen intelligente drempels meer op. Hierdoor stellen mensen minder vragen, maken minder keuzes, wachten meer af. Een wachtende, consumerende en ‘kort lontje’ mentaliteit ontstaat. Dit leidt af, in plaats van op. Mijns inziens een vorm van regressie, om Freud er even bij te halen.

In het bedrijfsleven hoor en zie je ook taal gebaseerd op snelheid, manipuleren, verleiden. Een vorm van ‘verleiderlijk’ leiderschap dat mogelijk tot regressie leidt, tot volgen en tot minder vragen stellen. Met medewerkers als manipuleerbare subjecten of slachtoffers van slimme verleiders. Verleiden wordt ingezet waar positionele macht niet meer werkt, in bijvoorbeeld vernetwerkte organisaties of bedrijven met professionals. Verleiden kan dus volgens de psychoanalyse leiden tot afstomping, minder vragen stellen, minder keuzes maken en daarmee minder groei, zowel persoonlijk als organisatorisch.

De vraag komt naar boven of het niet tijd is voor een (intellectuele) tegenbeweging? Voor programma’s of gespreksvormen op tv, in bedrijven of in opleidingscentra die je stimuleren om vragen te stellen, kritisch te zijn, tegenreactie geven. Om die zogenaamde ‘verplatting’ tegen te gaan. Die je uitnodigen te wachten voor je antwoord krijgt. Is er een route uit te stippelen om dat te bereiken? De vraag is of een route dan wel de weg zou zijn.

Ik ben bezig met het redesign van een groot executive programma, dat al ruim 20 jaar loopt en de verantwoording heeft zich aan te passen aan de huidige tijdgeest. De afgelopen jaren leek het alsof het consumentisme in het programma en de deelnemers was geslopen. Er was ook een grote behoefte aan ‘quick fix’ antwoorden, wat kenmerkend was voor de tijdgeest van de afgelopen jaren. Wat ik mis is het stellen van kritische, onderzoekende vragen, die zorgen voor diepgang en kleur. Die zin, functionaliteit en schoonheid onderzoeken. We missen als volwassene de blik en lef van kinderen die letterlijk honderduit vragen durven te stellen. Vragen om hun nieuwsgierigheid te voeden, om te groeien. Het zou mooi zijn als we in executive programmas weer meer gaan stimuleren dat er vragen worden gesteld, op alle niveau’s. Dat er voldoende vrijheid en veiligheid is om dit te doen. Want gek genoeg: dat geeft rust. Samen met het niet meteen willen hebben van antwoorden, het uitstellen van oplossingen, het opzouten van het korte termijn ongeduld. Als je in staat bent om die rust en spanning even langer vast te houden kom je net weer even verder. En dat is spannend. Wachten levert waarde.

Wat gaat wachten jou opleveren?